In Oss is niks gebeurd. Dat wordt weleens gezegd wanneer de Tweede Wereldoorlog aan bod komt. Toegegeven, Oss is niet grootschalig gebombardeerd en ook niet geëvacueerd. Massale vergeldingsmaatregelen van de bezetter zijn de inwoners van de stad bespaard gebleven. Net als een Hongerwinter die boven de grote rivieren voor veel leed zorgde. Maar uiteraard ging de oorlog niet geruisloos aan Oss en omgeving voorbij.
De Tweede Wereldoorlog in Oss
De aanloop naar de Tweede Wereldoorlog getuigde hier, net als in het hele land, nog wel van een naïeve neutraliteit. Nederland had zich tijdens de Eerste Wereldoorlog afzijdig weten te houden, dus die positie zou nu ook wel weer gerespecteerd worden, zo was de verwachting. Of liever: de hoop.
De dreiging van het steeds verder militariserende Duitsland van Adolf Hitler bracht echter ook bij ons eind jaren 30 een mobilisatie op gang. Oss liep in september 1939 uit om de Nederlandse troepen door de Molenstraat te zien marcheren. Kloeke jongens, maar met hopeloos verouderd materieel. De Nederlandse neutraliteit zou niet veel later worden geschonden. Aan de bijbehorende naïviteit kwam ruw een einde.
Jonge adoratie voor een Nederlandse militair. Oss, 1 september 1939.
Joodse Ossenaren
Toch hebben de meeste Ossenaren van de Duitse inval in de meidagen van 1940 en de daaropvolgende bezettingsjaren weinig gemerkt. De stad was strategisch gezien niet van groot belang, al waren de voedselfabrieken uiteraard ook voor de Duitse oorlogsmachine interessant. Een specifiek deel van de lokale gemeenschap werd echter wel degelijk hard getroffen tijdens de bezetting: de Osse joden. Van de honderden joodse inwoners van de stad overleefden slechts zo’n tachtig personen de oorlog.
Op deze foto zien we het binnenplaatsje van de Osse synagoge tijdens het huwelijk van Nathan Andriesse en Clara Haagens op 25 augustus 1941. Het hoofdgebouw van de synagoge, met de openstaande deuren, is na de oorlog gesloopt, de monumentale gevel van het voorgebouw is nog steeds aan de Koornstraat te vinden. Veel van de aanwezigen bij dit huwelijk zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog omgekomen, zo ook de hoofdpersonen: Nathan en Clara werden op 31 januari 1944 in Auschwitz vermoord. Hun in 1942 geboren zoon Samuel (“Miel”) heeft de oorlog via de onderduik wel overleefd.
Het binnenplaatsje van de Osse synagoge.
Lees hier meer over de Joodse Ossenaren
Lees hier meer over Florence van Gelder, een van de jongste Osse slachtoffers van de Holocaust
Struikelstenen
Al sinds de middeleeuwen wonen er Joden in Oss. Deze families groeiden en in de 19e eeuw was dit een bloeiende gemeenschap. De latere industriële ontwikkeling van Oss kan voor een belangrijk deel worden toegeschreven aan Joodse inwoners. In de Tweede Wereldoorlog deporteerden de nazi’s Joden, alsmede Sinti, Roma en anderen naar kampen waar zij werden vermoord. Na de oorlog bleek dat drie kwart van de Joodse Ossenaren door de bezetter om het leven was gebracht.
De Keulse kunstenaar Gunter Demnig begon in 1994 met het leggen van ‘Stolpersteine’, ‘Struikelstenen’ in het Nederlands. De stenen heten zo omdat je erover struikelt met je hoofd en je hart, je moet buigen om de naam te kunnen lezen. “Een mens is pas vergeten als zijn naam vergeten is”, zo staat ook in de Talmoed. Een struikelsteen meet 10 x 10 cm. en heeft een messing bovenkant met daarop de naam en gegevens van het slachtoffer van de holocaust. De struikelstenen worden gelegd voor de adressen waar de betreffende personen hebben gewoond. Voor één adres kunnen dus meerdere stenen liggen. Momenteel zijn er in Oss 263 struikelstenen te vinden, ter nagedachtenis aan de Joodse inwoners van de stad.
Struikelstenen van de familie Zilverberg
Lees hier meer over de Werkgroep Struikelstenen
Market Garden
De bevrijding van Oss vond plaats in het kielzog van operatie Market Garden, het geallieerde plan om met luchtlandingstroepen de bruggen over de grote rivieren te veroveren en zo een directe toegang tot Duitsland te creëren. De vliegroute liep praktisch over Oss en de hele stad zag op 17 september 1944 de honderden Amerikaanse en Britse vliegtuigen overkomen.
Toen de opmars van de bevrijders bij Grave stokte, trok de stoet aan tanks en militairen veel bekijks. Mensen uit de hele regio kwamen kijken en spraken met de geallieerde troepen. Hierbij werd op 19 september verteld dat de Duitsers op het station van Oss klaarstonden om Amerikaanse of Engelse piloten weg te brengen. Daarop besloten de geallieerden een kleine troepenmacht van de Welsh Guards, bestaande uit twee tanks en een vrachtwagen met soldaten, naar Oss te sturen. Er werd nog wel teruggevochten door de bezetter, met name bij het station en de Visserskerk, maar de Britten wonnen en werden juichend ontvangen door de inwoners van de stad.
Vliegtuigen van operatie Market Garden in Oss
Oorlogsdagboeken
In het HICO bewaren wij een aantal oorlogsdagboeken. Door de dagboeken kunnen we ontdekken hoe mensen de oorlog en de bevrijding beleefden. In het fragment hieronder wordt door een anonieme schrijver beschreven hoe de bedrijving in Oss werd beleefd. (Gepubliceerd in de Sirene).
“Opeens evenwel constateerde ik haar als in een bliksemflits: Die ster daar voor op dat gevaarte, dat was de invasiester… Een schok doorsidderde me en als vastgenageld aan de grond bleef ik staan! Als gebiologeerd stond ik daar te kijken: Daar naderde één, daar naderden twee Engelse tanks! Dat ze gevolgd werden door enige Engelse legerauto’s, waarin Britse soldaten en ook Nederlandse B.S.’ers [Binnenlandse Strijdkrachten] zaten, het ontging me de eerste ogenblikken volkomen. Die monstrueuze gevaarten, waaruit voor iedere vijand dreigend korte kanonslopen naar voren staken, werden voor me het symbool der bevrijding. Heb ik aanvankelijk gelachen of gehuild? Ik weet het niet! Wel weet ik dat ik later heb gezwaaid, gedanst en gejuicht en met mij zwaaiden, dansten en juichten anderen, die, Joost mag weten, overal vandaan waren gekomen… Er waren er al heel wat onder hen, die met oranje waren getooid! Hoe was dat mogelijk? Oranje, de kleur der zo geliefde en begeerde vrijheid! En als gefascineerd door die kolossen begonnen we achter de stoet, die zich vrij snel voorwaarts bewoog, aan te hollen.”
Een Britse tank rijdt op 19 september 1944 door de Molenstraat
Het HICO beschikt over verschillende dagboeken. Niet iedereen heeft elke dag iets opgeschreven en niet iedereen heeft even veel geschreven. Ook in stijl en taalgebruik verschillen de schrijvers van elkaar. Maar samen geven zij een beeld van de bevrijding op 19 september 1944 en de spannende dagen die daarop volgen.
Kijk hier voor 17 september 1944
Kijk hier voor 18 september 1944
Kijk hier voor 19 september 1944
Kijk hier voor 20 september 1944
Kijk hier voor 21 september 1994
Kijk hier voor 22 september 1944
Kijk hier voor 23 september 1944
Kijk hier voor 24 september 1944
Kijk hier voor 25 september 1944
Kijk hier voor 26 september 1944
De schrijvers van de dagboeken
Het boek ‘De bevrijding van Oss in dagboeken’ is ook te koop in het Historisch Informatie Centrum Oss.
Op weg naar een herwonnen vrijheid
De stad was vrij, maar zeker nog niet veilig. Aan de west- en zuidkant van Oss, in de richting van Geffen en Heesch, werd nog wel flink gevochten omdat de Duitsers Den Bosch niet zonder slag of stoot wilden opgeven. De polders tussen Oss en de Brabantse hoofdstad bleven zodoende een tijdlang een gevaarlijk niemandsland.
In de daaropvolgende maanden verstevigden de geallieerden hun grip op de bevrijde gebieden en breidden ze hun – aanvankelijk erg smalle – corridor steeds verder uit. Het noorden van Nederland bleef echter bezet, met een dramatische Hongerwinter als dieptepunt. De Duitsers bestookten de bevrijde gebieden regelmatig met hun vliegende bommen, die ook in deze omgeving voor veel schade én slachtoffers zorgden. In het voorjaar van 1945 hervatten de geallieerden hun opmars en staken zij de Rijn over. Daarna volgde de bevrijding van de rest van ons land. Op 5 mei 1945 mochten ook de Nederlanders van boven de rivieren de vrijheid ervaren die hier in de omgeving al in september 1944 was gebracht.
Meer weten?
Zoek in onze boekencollectie
Bekijk onze krantencollectie
Ontdek onze beeldbank
Kom langs en zoek in onderstaande archieven:
A064 Dagboek Tweede Wereldoorlog Frater Helenus
A065 Collectie Gelder, Florence van
A102 Collectie Joop Thuring – Tweede Wereldoorlog*
A112 Collectie Erp, B. v. (1919 – 2001) – Geffen en de Tweede Wereldoorlog
A123 Tweede Wereldoorlog, Berghem, Oss, Ravenstein, Gielis
A128 Dagboek Nicolaas Pieter Sprenger De Rover
A101 Collectie Ven, Marga v.d. – Joodse families en Schadewijkkrantpublicaties